1
قاتار-قاتار شەپ تۇزەۋمەن الىپ جەر بەتىن وزىنشە جەكە الاڭقايلارعا اينالدىرىپ, ءبىرىنىڭ ەتەگىن ءبىرى باسىپ, ءبىرىنىڭ بويىنان ءبىرى اسقان ەداۋىر كولەمدى كوپ قىرات, دوڭدەر اراسىنان ءبىر-بىرىنە يىق تۇيىستىرە كولبەي سوزىلعان اق باستى الا تاۋلار ءوزىنىڭ بىرنەشە شاقىرىمدارعا سوزىلعان كولەمىمەن دە, تومەننەن قاراعاندا پىشاق قىرىنداي بوپ كورىنەتىن شىرقاۋ توبەسىنىڭ قويۋ بۇلتقا ارالاسقان زور تۇلعالى الىپتىعىمەن دە الىستان-اق, مۇنار قاپتاپ تۇرسا دا, كوزگە ەرەكشە سۇستى شالىنادى. اينالاسىنداعى سانسىز دوڭدەردى ادۋىن ايەلدىڭ جەل تولقىتقان ەتەگى دەرسىڭ. ارقايسىسىنىڭ بويىنا بىتكەن قوجىر-قوجىر تىك شاتقالدى تاستارى – ەتەككە جارماسقان كارىقىز دا, قالىڭ قاراعايى, ءتۇسىنىڭ جاسىلدىعى بولماسا, بيدايىق سىندى. اراگىدىك جەل اسەرىنەن تولقىعان ەتەكتىڭ ءار-ءار جەرىنەن اق بالتىر قايىڭدار شوعى جارق ەتىپ رەڭ بەرىپ وتەدى. ەكى كۇننەن بەرى بۇل اتىراپتىڭ ءۇستىن تۇتاسىمەن قىمتاعان سۋىق تۇمان بۇگىن عانا ىدىراپ, كارى تاۋدىڭ ساي-سايىنداعى قالىڭ جىنىستان تۇيدەك-تۇيدەگىمەن بۇرقىراي شۇباتىلىپ, توسكەيىندەگى بۇلت ورانعان قىراۋلى ساقالىنا ءسىڭىپ كەتىپ جاتىر. سىرت كەلبەتىنىڭ وزىمەن ايبىندى باسقان وسىناۋ تاۋدىڭ مول جىقپىلى بيىكتەي كەلە ۇلكەن-ۇلكەن ارنالى سالالارعا بىرىگىپ, ودان ءارى قيالاي كەلە جوتاعا جالعاسىپ كەتكەندىكتەن, ورماندى مەكەندەگەن دالا تاعىلارى ول جاققا اياق باسپايدى دا. ماڭگى مۇزداق قارلى باسىن تۇتاستاي جۇتقان تۇمان ول ارانىڭ قازىرگى كەيپىن ءتىپتى مەڭىرەۋ ەتىپ كورسەتىپ تۇر. جاز ايىندا بوي قالتىراتقان ەكى كۇنگى ىزعىرىق تا جوعارعى جاقتان باستاۋ الىپ, سول مەكەننەن تاراعانداي. تاۋ باسىندا شە, ونداعى ىزعار تابى باۋرايىمەن سالىستىرعاندا, كىمدى دە بولماسىن كادىمگىدەي ىقتىرىپ, ءتىپتى ءمىز باقپاس ءار شاتقالىن بۇرسەڭدەتكەندەي. اياز بار. سولتۇستىك اۋماقتارداعى تىرشىلىگى جوققا ءتان ءىرى مۇزدىقتارى سياقتانعان تاۋ جوتاسىنا تىرمىسا جانتايعان وسىنداي ءبىر تىك قيالى ۇيدەي-ۇيدەي كوك شاعىل تاستاردىڭ اراسىنان, بار اتىراپتى جۇمساق الديلەگەن مەڭىرەۋلىككە قاراماستان, الدەبىر جالىنىشتى بەبەۋلەگەن ءۇن تالىپ ەستىلەدى. انىقتاپ قاراسا, قايىرلاعان كەمەدەي شوڭقايعان تاستاردىڭ اراسىنداعى جالعىز اياق سوقپاقتا ۇزىندىعى ءبىر جارىم قارىستاي بولىپ تۇسكەن ادام ىزدەرى بار. تەك وسىنداي ىزدەرمەن عانا قارى نىعىز تاپتالعان سوقپاق تاس-تاستىڭ اراسىمەن يرەلەڭدەي وتىرىپ, وڭ قاپتالداعى قۇزدى اينالا بەرە, كىرەر اۋزى تار باستالعان جۇمباق ۇڭگىرگە اپارادى.
ۇڭگىردەگى ەكەۋ تىنىشى كەتىپ تىپىرلاعان كىشكەنە عانا تىرشىلىك يەسىن باۋىرلارىنا كەزەك باسىپ, ۇرپيىسە-ۇرپيىسە بەتىنە ءۇڭىلىپ وتىر. باسىنان باستاپ باقايشاعىنا دەيىن قىزعىلت تۇك باسقان بوبەك ەكى قولىن ەربەڭدەتىپ, بەلىن قايقيتا ىشقىنعاندا, قابىسقان جۇقا قارنى كۇمپيىپ شىعا كەلەدى دە, بۇلك-بۇلك قاعىپ بارىپ قايتا قابىسا قالادى. ادام تۇلعالى ەڭگەزەردەي ەكەۋ لاجسىزدان شۇيكەدەي عانا بەيمازا شىركىندى قولدان-قولعا اۋىستىرىسىپ الەك. قىلار بار قايراندارى وسى عانا. قالا بەردى, قىزىل تاڭدايى كورىنە, تاڭقى تاناۋى قۋسىرىلا, بەت تەرىسى جيىرىلا شىرقىراعان ۇرپاقتارىنىڭ ۇستىنە ەڭكەڭدەسىپ جاتقانى. ەكەۋارا مەكىرەنىسكەن دىبىستار شىعارىسىپ, سالالى ساۋساقتارىمەن بوبەكتىڭ ولەۋسىرەگەن جانارلارىن سيپاعان بولادى. ودان دا كومەك جوق. دۇنيەگە كەلگەلى ءالى ءۇش تاۋلىك تولماعان بالاقان كەشەلى بەرى تۇنشىعا جىلاۋمەن اتا-اناسىنا تۇسىنىكسىز وعاش مىنەز تاپقان. سەبەبىن تۇسىنە الماعان ەرەسەكتەرىنىڭ ءتۇرلى قىلىقتارى, تىنىمسىز جۇباتقاندارى ەش ناتيجە بەرەر ەمەس. كوڭىلدەرىنە قوبالجۋ ۇيالاعان ولار ەندى بار بولعانى مەكىرەنىسىپ, باۋىرلارىنا قىسا بەرەدى. ونسىز دا كۇيىپ-جانىپ جاتقان قۇيتاقانداي قىزۋلى دەنە ابدەن سۋعا مالشىنىپتى. وزگە ەكەۋىنىڭ دە جيرەن ءتۇستى باۋىر جۇندەرى تەرگە شىلانعان, اۋاعا اقشىلتىم بۋ كوتەرىلەدى دە, بۇل ۋاقتا سەيىلە باستاعان تۇمانعا ارالاسىپ جوعالادى.
وسى تاۋدىڭ باسىنداعى ەش ادام بالاسىنا ءمالىمسىز قۋىستاعى ۇڭگىردى مەكەندەگەن ادام ىسپەتتەس, دوڭگەلەك قارا كوزدەرى ءۇپ-ۇلكەن, ەكى اياقتى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ بار ەكەندىگىن, ولار قانشا داۋىرلەردەن بەرى عۇمىر كەشىپ كەلە جاتسا دا, بۇل ماڭايدىڭ ءتىرى جانى بىلمەيدى. ءتىپتى, ونداي زور تۇلعالى, قالىڭ تۇكتى ەكى اياقتىلاردىڭ بولۋى مۇمكىن دەپ جورامالدامايدى دا. بالكىم, ادام تەكتەس وسى ءبىر جانداردىڭ تاۋ باسىنان ادامزات اياعى جەتەر ەتەككە تۇسپەۋىنەن بە, بالكىم, ادام بالاسىنىڭ سوناۋ قارلى باسقا ارالارى بىرنەشە جىلدان وتە سيرەك تابان تىرەپ, ونىڭ وزىندە كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتىپ وتىرۋىنان با بەلگىسىز, ايتەۋىر ولار جايلى كونە اڭىزداردىڭ وزىندە ەش دەرەك جوق. سىرت بەينەلەرى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس بولعانىمەن, ءومىر ءسۇرۋ زاڭدىلىقتارى مۇلدە قيىسپايتىن ەكى باسقا ەكى اياقتى تىرشىلىك يەلەرى اتام زاماننان داۋىرگە ءداۋىر جالعاپ كەلە جاتسا دا, ءوزارا زيان ارەكەتتەر جاساسپاپتى. ايتسە دە بىرەر مارتە بولماسىن بۇلار ءبىرىن-ءبىرى سىرتىنان بايقاپ قالمادى دەۋگە كەلە مە؟ ولار كورسە دە, كورمەگەن بولا سالار, ادامدىكى شە؟ وسى زامانعا شەيىن ورتاق اسپاننىڭ استىندا قاتار كۇن كەشكەن سىقپىتتارى بىردەي, قىلىقتارى بولەك ەكى زامانداستىڭ ءبىر-بىرىنەن تيتتەي دە سەكەم الماستان نە بولماسا ءوزارا سەلبەسپەستەن, بەيحابار جۇرگەن تىرلىكتەرى شىنىندا دا جۇمباق.
كۇن ۇياسىنا باتار مەزگىلدە امالدارى تاۋسىلعان ەكەۋ بوبەكتەرىن قۇشاقتاي سىرتقا شىعىپ, ەكى جارىم تاۋلىك بويىنا جەر بەتىنە ءۇزىپ-ءۇزىپ بۇرشاق ارالاس توپەۋمەن بولعان جاۋىننىڭ قيىرشىق قارعا اينالىپ, تاۋ باسىنا بۇرىنعىنىڭ ۇستىنە تىزەلىككە جەتەقابىل تۇسكەن قۇرعاق كورپەسىنىڭ اياقتارىن ءىلبي باسقاننىڭ وزىنەن قاۋدىر قاعىپ ەكى جارىلعان سۋسىمالىسىندا تومەن بەتتەپ كەلە جاتتى. ەندىگىدە سالبىراپ قالعان جىڭىشكە بىلەگى ەبەدەيسىز سالاڭداپ كەلە جاتقان بالاقاننىڭ جۇمساق ەرىندەرى كەشەگى كۇندەرى عانا تالماي سورعان انالىعىنىڭ كوتەرىڭكى كەۋدەسىنە بىتكەن قالىڭ تۇك ۇيىسا جاپىرىلىپ قالىپتى. اتالىعى بولسا, تەك سونىڭ سوڭىنان ەمپەڭدەي بەرەدى. بۇلار وسىنداي باياۋ جۇرىسپەن-اق ءبىراز جەردى ۇتىپ تاستاعان بولاتىن, ءبىر كەزدە الدىڭعىسى قولدارىن كوتەرىپ, بوبەگىنە تەسىلە قاراپ قالت تۇرا قالدى دا, جالما-جان ءوزىنىڭ بىلەگىندەي عانا ونىڭ كەۋدەسىنە قۇلاعىن توستى. ىزىنشە قيمىلسىز قالعان بوبەكتى قاتارىنداعى تاستىڭ ۇستىنە كۇدەرىن ۇزگەندەي قويا قويدى, ءوزى سەرىگىنە قاراعان, ول تاستاعى بوبەگىنە ءبىر, بۇعان ءبىر جالتاقتاپ, نازارىن اسپانعا, ودان كوكجيەككە اۋداردى. باعاناعى تۇمان كوتەرىلە كەلە, اسپان استى تۇسكە جەتپەستەن ءبىرجولا اشىلعان. سوناۋ اسپان مەن جەردىڭ تۇيىسكەن تۇسىنان كۇننىڭ سوڭعى شۇعىلاسىمەن بۇلار تۇرعان ماڭنان باستاپ جوعارىعا قاراي سارعىش تۇسكە ەنىپتى. انشەيىندە قىزارىپ بارىپ كۇلگىندەنەتىن باتىس اسپان دا ساپ-سارى. باۋرايدا بولسا, الدەقاشان كۇڭگىرت تارتىپ, بۇل جەردەن قاراقوشقىلدانىپ كورىنەتىن ورماننىڭ تۇسىمەن قويۋلانا تۇسكەن. اينالا تىم-تىرىس. اۋدەم ۋاقىتتان سوڭ عانا جانارلارى قايتا تۇيىسكەن الگىلەر كوزدەرىندەگى اۋىر مۇڭنىڭ تابىن ءۇنسىز ءتۇسىنىستى. ءتۇسىنىستى دە اششى ىزامەن تىمىرسىق كەشتەگى مۇلگىگەن تاۋ مەن تاس, ورمان-توعايدى ءدۇر سىلكىندىرە ايقاي سالىستى. جۋان كەڭىردەكتەن ەكپىندەي شىققان زور ءۇن بوگەلمەستەن كوككە جەتىپ, ودان قايتادان تومەنگە, بۇكىل اسپان استىنا ەركىن تاراپ جاتتى:
– ھاييا-ھاھ! ھاييا-ھاييا-ھاھ!
– ھاھ-ھاييا-ھاھ-ھاھ!
2
ءتۇن جارىمىنان اۋا كەلىنىنىڭ تولعاتىپ جاتقانىن ەستىگەن سارىمساق باي قايتىپ كوز ىلىندىرە المادى. سىرتتان ەستىلگەن ءار تىسىرعا قۇلاعىن ءتۇرىپ, ءسۇيىنشى سۇراي كەلەتىن ادامدى قانشا كۇتكەنمەن, ونداي قۋانىشتى حابار بولا قويمادى دا, كەڭ اعاش توسەكتە جاپادان جالعىز ارى-بەرى اۋناقشۋمەن تاڭدى دا جاقىنداتتى. بايبىشەسى باعانا, حابار جەتىسىمەن تۇرىپ, باسى-قاسىندا بولۋعا كەنجەبەگىنىكىنە سۋىت كەتكەن بولاتىن. سونىڭ الدىندا عانا ءوزى جاعىپ كەتكەن شامنىڭ بىلتەسى دە جانا-جانا قىسقارعان بولۋى كەرەك, ءۇي ىشىنە ءالسىز جارىق تاراتا سىعىرايىپ تۇر. ءارى كەتسە ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىتتان سوڭ تاڭ راۋاندارىن بىلگەن سارىمساق, ءسۇيىنشى سۇراي ۇلكەن كەلىندەرى كەلە قالسا, قامسىز جاتقانداي بولمايىن دەپ شاپشاڭ تۇرعان دا, شامنىڭ بىلتەسىنە تۇرعان كۇيەنى ساۋساقتارىمەن لىپ-لىپ قاعىپ تاستاپ تىسقا شىققان.
تۇمان ءتۇسىپتى. ونىڭ ۇستىنە دىمقىل اۋادا بەت شىمشىرلىق اياز بار سىڭايلى. جاي ۋاقىتتا ايسىز تۇندەرى دە كورىنىپ تۇراتىن قوڭسى تىگىلگەن بوز ۇيلەر تەگىس جۇتىلعان. ايتەۋىر مەجەلى جەرىڭ وسى عوي دەپ, سونداي ۇيلەردىڭ بىرىنە قاراي بۇرىلعان باي كوڭىلى الەمتاپىراق. ەگەر ۇل تاپسا, جورعالى بوزدىڭ ۇيىرىندەگى قارا قۇلاق بوز تايدى بايلارمىن. ايتقانىم – ايتقان. مەيلى ساۋىنشى كەلىنشەكتەردىڭ ءبىرى كەلسىن, مەيلى قاراسيراقتار ءبىرىنشى جەتسىن, ءبارىبىر. بىراق ءالى ۇيقىدان باس كوتەرمەگەن اۋىلدا سولاردان وزگە ءسۇيىنشى سۇرار جان جوق دەيمىسىڭ؟ السا السىنشى, ءتايىرى, كىم بولسا دا, قىز تاپسا دا. بىلتىر, وسى ءرازياجاندى تۇسىرەردە, قۇدامنىڭ كوزى ءتۇسىپ, مايپاڭ-مايپاڭ قاققان جاباعىنى ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ سۇراعاندا, بەرمەپ ەدىم. «قالىڭىڭنىڭ قاق جارىمىن قايىرىپ ال دا, وسى قاراقۇلاق ءتولدى قي, قارىمىم كەتتى دەپ مەن ايتپايىن», – دەگەندە, ارنەنى سىلتاۋ ەتىپ, وزىمشە ول قوراشسىنباسا, ەل قوراشسىنادى قىلىپ, سۋ اياعىن قۇردىمعا جىبەرگەن ەدىم. ەندى ول دا ءبىلسىن, كەلىنىمنىڭ ءبىر قۋانىشىنىڭ وزىنە-اق ونداي قىلقۇيرىقتى جەتەكتەتە سالاتىنىمدى, كوزى انىق جەتسىن, مەنى قىزىعىنا ق ۇلىن قيمادى دەمەسىن.
سارىمساق كەنجەسىنىڭ ەڭسەلى ورداسىنا تايانعاندا, الدەنەلەردى جاپىر-جۇپىر ساپىرىلىستىرىپ جاتقان ادامدار داۋسى ەستىلدى. جاقىنداپ كەلسە, جەڭىل ارباعا كيىز ءۇيدىڭ جابدىقتارىن تيەگەن تورتەۋ ەكەن. از-كەم تۇرىڭقىراپ بارىپ جوتكىرىنگەن بايدى تانىعان ولار قالت تۇرا قالىسىپ, جاپىرلاي امانداستى. بىراق ءسۇيىنشى سۇراعان بىرەۋى بولعان جوق.
– اسسالاۋماعالايكۇم!
– قايىرلى تاڭ, بايەكە!
– ەسەن-ساۋمىسىز؟
– تايانعان قۋانىشىڭىز قۇت اكەلسىن!
جىگىتتەردىڭ ءبارى دە جەيدە سىرتىنداعى جەڭسىزدەرىنىڭ بەلىن شارت بۋىنىپ, باستارىنا بورىك كيىپ الىپتى. جەلەڭ شىققان باي بويىنىڭ قالتىراعانىن سوندا سەزگەن, ايتسە دە شيراق ەسەندەستى.
– ءا-ءاا, جىگىتتەر, اليكسالام! ىسكە ءسات, ءۇي تىگىڭدەر دەدى مە؟
– بايبىشەنىڭ ايتقانى وسى بولدى, بايەكە. اۋىلدان جىراق ءۇي تىگىپ, جەروشاق قازىپ اس سالىپ, باقاندى جەدەلدەتىپ قۇرۋىمىز كەرەك. شاماسى, كەلىنىڭىز قالجاسىن بۇرىن تاتپاي قۋانتپايتىن سىڭايلى…
بۇل ارادا بۇدان ءارى بوگەلۋدى رەتسىز كورگەن باي وتاۋدان شىققان كەلىنشەكتەن ءمان-جايعا قانىقتى دا, كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتتى. ىشتەي اتا ساقالىم اۋزىما بىتكەندە بوساعادان حابار العان الدەبىر جەلوكپەگە ۇقساماي, سابىر ساقتايىن دەگەن. ونىڭ ۇستىنە جىلى توسەكتەن تۇرعان دەنەسى قالتىراپ بولار ەمەس, كۇن رايى قاتال.
قاشان كەلگەنى بەلگىسىز, ۇيىنە كىرگەندە, ورتانشى كەلىنى شاي قامىمەن ءجۇر ەكەن.
تاڭ نامازىن كۇندەگىسىنەن ۇزاقتاۋ وقىعان سارىمساق شايعا اسا كوڭىلدى وتىردى. انە-مىنە ەسىكتەن ءسۇيىنشى سۇراۋشى كىرىپ كەلەتىندەي, بىراق كەلىنىنە سىر بەرمەگەن. كۇرەڭ شايعا سارى مايدى سالا وتىرىپ, اسىقپاي ءىشتى. تەك داستارحان جينالاردا عانا:
– بالام, بايبىشە نە دەيدى؟ – دەگەن وزىنشە الابۇرتقان كوڭىل-كۇيىن اڭعارتپاعان بولىپ. بۇل ۋاقىتقا دەيىن توڭ-تورىس وتىرعان كەلىنى نە دەسەم ەكەن دەگەندەي ءسال بوگەلىڭكىرەپ قالدى دا:
– جۋالىداعى ءتاۋىپ ايەلدى الدىرماق. سول ءۇشىن وتاعاسىن جولعا قامداتتى دا, مەنى وسىندا جىبەردى, – دەپ جۇدىرىقتاي قىزىل باۋىرساقتاردى ودان ءارى جيناستىرا بەردى.
باي ودان ءارى قازبالامادى دا. ۇلىنىڭ قاشان جۇرەتىنىن دە سۇراعان جوق, بىراق قاراقۇلاق تايدىڭ سۇيىنشىگە تۇسكە دەيىن بايلانبايتىنىنا كوزى انىق جەتكەندەي. كەلىنىنىڭ جۋالى دەگەنىنە جارتى تاۋلىكتە اربالى ادام ارەڭ بارىپ قايتاتىن سارىمساقتى ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىر. ونداعى ءتاۋىپ ايەلدى بۇل اتىراپتىڭ ءبارى بىلەدى. اسىرەسە, ايەل زاتىنىڭ جانى قينالىپ, تولعاعى ۇزاعاندا, كوبىنە-كوپ سونىڭ جاساعان ەمى شيپا بولۋشى ەدى. تالاي انا مەن بالانىڭ ومىرىنە اراشا تۇرعان كەلىنشەكتى, سودان بولار, جۇرت ءتاۋىپ اتاندىرىپ جىبەرگەن. ول كەلگەن كۇندە, كەلىنىنىڭ جايى نە بولماق, ىشتەگى نارەستە شە؟ وسىنى ويلاعاندا جۇرەگى تىكسىنگەن سارىمساق بۇدان ءارى ۇيگە سىيىپ وتىرا المادى. باعاناعى جىگىتتەرشە بورىك كيىپ, شاپانىن جامىلعان دا, ەتەكتەگى قويلى اۋىلعا بەتتەگەن.
بۇل قويلى اۋىلعا كەلگەندە, باعاناعى تۇمان ەداۋىر سەرپىلگەن بولاتىن. باي اۋىلىن قورشاعان ءىرىلى-ۋاقتى دوڭدەردى ورتان بەلىنەن وراي مۇنارتىپ, سونادايدان كار توگىپ تۇر. انشەيىندە اق باسى اپ-انىق كورىنەتىن تاۋ تۇتاسىمەن جوق. اۋىلعا قاراعان سارىمساق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, تۇمان قورشاعان كوز جەتەر جەردى ۇياعا, وتاۋلاردى جۇمىرتقاعا, ارا-اراسىندا قىبىرلاعان جانداردى دارمەنسىز بالاپاندارعا ۇقساتتى… انادايدا مىڭ قارالى قويدى ورگىزىپ قويشى بارادى. مۇنى كورىپ بەرى بۇرىلعان. اياعىنا قالىڭ ساپتاما, ۇستىنە سۋ وتكىزبەس تەرى تون كيگەن ول كەلگەن بويدان-اق داۋسىن سوزا امانداستى دا:
– جاز ايىندا تون جامىلدىرعانداي نە بولىپ كەتتى, بايەكە؟ بۇرىن-سوڭدى مۇنداي قۇبىلىس بولىپ پا ەكەن, بىلمەدىڭىز بە؟ – دەگەن.
– ەە-ە-ەە, ءولارا دەيتىن, ءولارانىڭ ۋاقىتى ەمەس. سوعان مەن دە قايرانمىن. سوڭى جاۋىنعا ۇلاساتىن سياقتى عوي, كەنجە تۋعان قوزىلارعا اباي بول.
– مەنىڭ دە قورقىنىشىم وسى, بايەكە, – دەپ ىشىندەگى تۇيتكىلدى اڭعارتىپ العان قويشى باسىن تومەن سالىپ جەر تارپي بەرگەن قاراگەر اتىنا جەكىگەن بولىپ ول ويىن ءۇزدى دە, ءسوزىن باسقاشا ءوربىتتى. – ايتپاقشى, كەلىنىڭىزدى ەستىپ جاتىرمىز, تۇمسا عوي, وتەدى دە كەتەدى. ءتاۋىپ كەلىنشەككە كىسى سالدىرعاندارىڭىز دۇرىس بولعان. وتكەن جىلى… – دەي بەرگەندە, سارىمساق استىنداعى بوز بەستى وقىرانىپ باسىن كەكجيتە قالعان دا, ەكەۋى دە سول جاققا قاراي قالىستى: ەردەن ەكەن.
اتتان ءتۇسىپ اكەسىنە سالەم بەرگەن ەردەن بىردەن كەلگەن شارۋاسىنا كوشتى.
– شەشەم: ء«تاۋىپ ايەلگە بارعاندا, قولى شيپالى بولىپ كەلىن مەن نارەستە جانى قالسا, اقتىعىنا تايتۇياق بەرىلەدى دەپ ايت», – دەگەن ەدى. سونىڭ جايىن سىزبەن سويلەسىپ, رۇقساتىڭىزدى الا كەتەيىن دەدىم. ءسىزدى وسىندا كەتتى دەپ ەستىپ, سالت شىقتىم. كولىك الدەقاشان جولعا ءتۇسىپ كەتتى. قازىر قۋىپ جەتەمىن-داعى ونداعى ەكى جىگىتتىڭ ءبىرىن وسى اتپەن كەيىن قايتارامىن, اكە. بالكىم, وزگەرتۋ ەنگىزەرسىز… – دەپ ءۇنسىز قالدى.
ۇلىنىڭ قاباعىنان تايتۇياقتى قوراشسىنىپ تۇرعاندىعىن انىق بايقاعان اكە مىرس ەتتى دە:
– تورەلىگىن مەنەن سۇرايتىنداي قاي يگى ىستەرىڭە بوگەسىن بولىپ ەدىم؟ سەندەردىڭ شەشىمدەرىڭە قارسى كەلىپ, قولدارىڭدى قاققان جەرىم بولدى ما, نە ايتىپ تۇرسىڭ ءوزىڭ؟ مەنىڭ بۇكىل جيعان-تەرگەنىمدى اتاپ جىبەرسەڭ دە, مۇنىڭ نە دەمەيمىن. ارعىسىن ءوزىڭ اقىلمەن شەش, – دەپ, ءسوز ءبىتتى دەگەندەي اتىن شاۋجايلاپ قالىپ بۇرىلا بەردى.
يەسىز قالعان قالىڭ قوي باعىتىن وزگەرتىپ, بەرى بەتتەگەن ەكەن. ءتىپتى كەيبىرەۋى ون شاقتى قادام جەردىڭ ءشوبىن جۇلا باستاپتى. ارا-اراسىندا كەزىگەتىن ءبىرلى-جارلىم كارى ساۋلىقتاردىڭ دىمقىل اۋادان مۇرنى ءبىتىپ, شۋىلى قۇلاققا كەلەدى. قۇيرىقتارى دوڭگەلەنىپ قالعان كەنجە قوزىلاردىڭ ءبىرى قايسىبىر ساۋلىقتىڭ باۋىرىنا ەنىپ كەتىپ, جۇمساق تۇمسىعىمەن شابىنان قومپ-قومپ ۇرا تىزەرلەي قالسا, ەندى ءبىرى جاس كودەنى بىرت-بىرت جۇرە ءۇزىپ, باستارىن كەگجەڭدەتە شايناعان قالپى شاپقىلاسىپ بارادى. وسى كەزدە تۇمسىعىن ەكى اياعىنا كەزەك ۇيكەي قاتتى-قاتتى پىسقىرىنعان تايىنشاداي سارى الا توبەت بىردەڭە ەسىنە تۇسكەندەي بولىپ اسپانعا قاراعان بايدىڭ ويىن ءبولىپ جىبەردى.
***
ءىشى-سىرتى بىردەي اقپەن قاپتالعان ۇيدە ءتاۋىپ پەن ءرازيا عانا. ورتادا مازداپ وت جانىپ جاتىر. ونى اينالا جانە ءرازيا جاتقان توسەك ماڭىنا, ءۇي جارىق بولۋ ءۇشىن, بىرنەشە شام قويىلعان. كەشەگى قايتىپ كەتكەن تولعاعى باتقان كۇنمەن تالاسا قايتا باستالعانىمەن, ۇزاماي قايتا تىيىلىپ, ماڭىندا قولبالاشا جالپاڭ قاققان بايبىشە باستاعان ايەل زاتىن قاتتى ساستىردى. اسىرەسە, بۇگىنگى تاڭنان باستالىپ, وزگەشە كۇشكە مىنگەن تولعاق كوپ ايەلدىڭ كوڭىلىنە كادىمگىدەي قوبالجۋ ۇيالاتقان. باعانا عانا بيەنىڭ ەكى ساۋىمىنداي ۋاقىت بويىنا قولدى-اياققا تۇرماي تىپىرلاعان ءرازيانى قۇرعا اسىلدىرۋمەن ابىگەرلەنسە دە, ول قايتا-قايتا تالىقسىپ كەتىپ, كۇش الا المادى. ونە بويى تەرگە مالشىنعان بايعۇس كەلىنشەك انا بولۋدىڭ مۇنشالىقتى ارپالىسپەن كەلەرىن سەزسە دە, ءدال وسىنشاما ۋاقىت ازاپ شەگۋىم مۇمكىن دەپ ويلاماعان بولاتىن. شىرقىراعان جانىن قويارعا جەر تاپپاي ىشقىنعاندا, مىنە-مىنە ءۇزىلىپ كەتەرمىن دەگەن, بىراق ولاي دا بولمادى. ارقانعا قولتىعىنان اسىلعاندا عانا, ءسال جەڭىلدىك بايقالعانداي بولادى دا, ىزىنشە تولعاعى قايتا مەڭدەپ, سامايدان سورعالاعان تەرگە بۇرشاق-بۇرشاق جاس قوسىلىپ, كەرمەك ءدام شاينالعان ۇرتتاعى قانمەن ارالاس اۋىزعا كەلەدى. ەشتەڭەنى كورمەيدى دە, ەستىمەيدى دە. ايتەۋىر جانىن قيناعان ازاپ باسىلسا ەكەن دەيدى, سويتە تۇرا نارەستەسىن ويلايدى. ويلايدى دا ەسىنەن تانادى. قايتا سول تالىقسىپ كەتكەن ساتتەرى جانىنا اراشا بولاتىنداي: وزگەشە ءبىر قۋاتپەن وياناتىن ءتارىزدى.
وسىنداي ارپالىسپەن ابدەن تيتىقتاعان ءتاۋىپ, كەش الدىندا تولعاق ءبىرشاما ۋاقىتقا باسىلعانداي بولىپ, ۇيدەگى بايبىشە باستاعان ايەلدەردى قارسىلىقتارىنا قاراماستان تەگىس قايتارىپ جىبەرگەن دە, ءوزى حابار بەرگەنشە مۇندا ەشبىرىنىڭ كەلمەۋىن وتىنگەن.
– وزگە ءبىر ەم قولدانامىن. مەنەن وزگە ادام باردا, قونبايدى. كەلىندەرىڭىز بەن نارەستە اماندىعى ءۇشىن سول عانا قاجەت, – دەگەنىنە, ەڭ باستىسى, تالاي قۇقايدى كورگەن ءتاۋىپ كەلىنشەكتىڭ تاجىريبەلىلىگىنە يلانعان ايەلدەر وزگە امالدارى قالماعان سوڭ, قۇپ العان دا تاراسقان. ولاردىڭ ەندىگى جالعىز ۇمىتتەرى – ءتاۋىپ كەلىنشەك قانا. ونى قازىردە ماڭدايى شىپ-شىپ تەرلەپ قاتتى ۇيىقتاپ جاتقان ءرازيانىڭ تامىرىن باسىپ, تەرەڭ ويدا وتىرعان ءوزى دە جاقسى بىلەدى. ەكەۋارا قالىسىمەن ءبىراز تىنىقتىرۋ ماقساتىمەن ۇيىقتاتپاق بولىپ الدەبىر قايناتپانى ىشكىزگەن بولاتىن. ناتيجەسى ويداعىداي: ءرازيا جايباراقات تىنىستاۋعا كىرىستى. ءبىر سۇمدىقتى ءىشى الدىندا سەزگەندەي بولىپ ەدى, از ۋاقىت تامىرىن باسىپ وتىرعاندا ءتىپتى دە كۇمانى قالمادى. ء«ولى تۋادى-اۋ سورلى. كۇنەلتپەكتىڭ كۇنى وتپەك دەگەن وسى دا», – دەپ بار اۋىرتپالىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىنىڭ موينىنا العان ءتاۋىپ وسى ارادا اۋەلگى شەشىمىنە شىنداپ بەكيىن دەدى. قالىڭ ويعا بەرىلىپ, تالماۋراعان ايەلدىڭ جۇزىنە ءۇڭىلىپ وتىرعانى دا سول بولاتىن. وزگە جول قالماعانداي, ءسويتىپ, بىرنەشە جاننىڭ ساۋابىن ءبىر-اق الماقشى. تاۋەكەل قايىعىنا نىق مىنبەسكە امال جوق. ونداعى ويى وسىدان ەكى كۇن بۇرىن عانا بالا ۇستىندە و دۇنيەلىك بولعان ءوز اۋلىنىڭ كەلىنشەگى ەدى. وندا دا كەلىنشەكتىڭ ءوزى ەمەس, بوبەگى بولاتىن. اكەسى كەلىسىمىن بەرەر مە ەكەن؟ قولى قىسقا, اعايىن-جۇرتتان ادا ادام عوي. ۇستارا وتكەن كوسە يەگىندەگى قالدىقتاي ءار-ءار جەردە قىلتيىسىپ جۇرگەنى. جۇبايىنىڭ قوناقاسىنا دا جەتە الماي جاتىر ەمەس پە؟ سوندىقتان بالاسىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ, كونەر دە. نە دە بولسا نار تاۋەكەل.
***
– ويلان, بەلەس! مەن ايتسام, ءجونىن ايتتىم. ايتپەسە باۋىر ەتىڭنەن ايىرىپ, كەلەشەگىڭە بەت بۇرعاندا, بۇكىل ومىردەن باز كەشتىرەيىن دەپ وتىرعان مەن جوق. اسىقپاي ويلان.
مۇنى ايتقان ءتاۋىپ كەلىنشەك ەدى. باعانا وقشاۋ تىگىلگەن كيىز ۇيگە جولاماي جاۋىن استىندا سونادايدان حابار كۇتىپ جۇرگەن ەكى جىگىتكە شىعاردا ۇمىت قالدىرعان دارىلىك ءشوپتى اكەلۋدى سىلتاۋ ەتىپ, قاراڭعى تۇسە وزگە جان ادامعا سەزدىرمەي, بۇل كەتىسىن جىگىتتەرگە دە قاتاڭ ەسكەرتكەن دە, ءوزى جاقىندا ارقانداۋلى تۇرعان بايدىڭ داۋىل جورعاسىمەن كەرى قاراي سالت شىققان. قايتا ەكى ارانىڭ كودەلى دالاسى ۋاقىت ۇتۋعا ۇلكەن سەپ بولدى. ەت پىسىرىمدەي ۋاقىت توتەسىمەن جۇيىتكىپ وتىرىپ اتىنىڭ باسىن بەلەستىڭ قارا ۇيىنە ءبىر-اق تىرەدى. قازا سوڭىنان قالتىراتقان قارا تۇندە قارا جامىلا قالقيعان جۇدەۋ ۇيدە قاشىقتاعى ازا تۇتا كەلەر ءبىردى-ەكىلى اعايىنىن كۇتكەن كوڭىلى قۇلازىپ, جانى تورىعۋلى بەلەس جالعىز ەكەن. كەلگەن بويدا جول بولسىن سۇراعان ءۇي يەسىنە بۇيىمتايىن توتەسىنەن دۇڭك ەتكىزگەندىكى بولار, كوزى شاراسىنان شىعا سىلەيىپ قالعان ول ەسى دۇرىس پا دەگەندەي تىستەنىپ تۇرىپ قالعان دا, اياعىنا وتىرعىزباي قولدى ءبىر-اق سىلتەگەن. ءوز قاتەلىگىن ۇعا قويعان ءتاۋىپ تە سوزىمەن ونىڭ و جاق, بۇ جاعىنان وراعىتىپ, ايتەۋىر تولىعىمەن تىڭداۋعا كوندىرگەن دە, مايدا بيپازداۋعا كوشكەن-ءدى. بىراق ول ادەپكى جاۋابىنان وڭايلىقپەن تانا قويمادى. قازىر دە ءتاۋىپ كەلىنشەكتى اتارعا وعى بولماعانىمەن, سۋى سۇمەكتەگەن جولاۋشىنىڭ سوزىنە ۇيىيىن دەدى. ايتسە دە ء«جا» دەي قويار ءتۇر بەرەر ەمەس.
ارادا شاي قايناتىم ۋاقىت ءوتتى. ءالسىز شامنىڭ قىزعىلت ساۋلەسى ءۇيدىڭ ىس باسقان ىشىنە تولىق جەتپەگەندىكتەن, جوعارىدان تونگەن قارا كولەڭكە قۇردان-قۇر ەڭسەنى باسقانداي. ونىڭ ۇستىنە بەلەستىڭ تۋ سىرتىنداعى كولەڭكەسى دە اسا زورايىپ, مۇلگىگەن تاس مۇسىندەي قىبىر ەتپەيدى. قوس جۇدىرىعىمەن سامايىنان جوعارى كوتەرە قىسقاننان, ماڭدايىنا ەرتە تۇسكەن ۇزىنشا اجىمدەردىڭ ورتاسىنان كولدەنەڭ ەكى سىزىق جانە پايدا بولعان. كوزدەرىن جۇمىپ العان. قويۋ مۇرتىنان تومەنىرەك استىڭعى ەرنى كولەڭكەدە قالعىعان جىلقىنىڭ ەرنىندەي سالبىراپ قالعان. ونسىز دا ارىق دەنە سۋماڭداعان سان ءتۇرلى ويدىڭ توقتاۋسىز شاباقتاۋىنان بۇكشيىپ, زورايعان كولەڭكەسىنە قاراعاندا, جۇمىرتقادان شىققان بالاپانداي ءبىر-اق ۋىس. وعان قاراعاندا ءتاۋىپ كەلىنشەك قازىقتاي قاقشيىپ شيراق وتىر. سۋىقتان قالتىرامايدى دا. ەكى كوزى ءسال سىعىرايىپ ايبىندى ءامىرشىنىڭ بۇيىرۋىنا ساي جاۋاپ تىلەيتىندەي.
– سەن شىنىمەن-اق مەنەن ءۇمىتىڭدى ۇزبەي وتىرمىسىڭ؟! جاۋابىم – سول, اينىمايمىن دا! – تىنىشتىقتى بەلەس ءوزى بۇزدى.
– سونداعى سۇيەنەرىڭ نە؟ وسەر ەلدىڭ بالاسىسىڭ, وسكىنىڭنىڭ ومىرىنە كوز جۇگىرتشى. بوبەگىڭدى ساۋداعا سالىپ, قۇنىن بۇلدا دەگەن كىم بار؟ تايتۇياق پەن ءۇيىرلى جىلقى, بىلە بىلسەڭ, ەرتەڭگى الار قالىڭىڭنىڭ قايتارىمى ەمەس پە؟ ولجا كوزدەگەن مەن ەمەس, ءتۇسىن سونى. مەن انامىن. قۇداي قويسا, ءرازيا دا انا بولادى. بوبەگىڭنىڭ و دۇنيەلىك بولعان شەشەسى دە – انا. تاعدىرىمىز بەن تىلەگىمىز ءبىر ەكەن, ول – بوبەك. وسى ءۇشىن جارىڭ كوز جۇمعاندا, ءسابيىم ساۋمال ەمىپ, تىماقتا كەرەگەگە ءىلىنىپ ءوسسىن دەمەگەنىن ءوزىڭ دە سەزەسىڭ… ءرازيا دا ءسابيىم شەتىنەپ, قۋ تىزەمدى قۇشاقتاسام دەمەيدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ, ونىڭ سابيگە دەگەن انالىق ماحابباتىنىڭ ەڭ ءبىر ىڭكار كەزى, سەنىڭ جارىق دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ سورى قايناعان بوبەگىڭە تەر ءيىسى اڭقىعان تىماق ەمەس, انا قۇشاعى مەن اق ءسۇتىنىڭ ناعىز كەرەك دەر شاعى. بولمىسى قىز بالا ەكەن, انالىق مەيىرىم اق سۇتپەن اۋىسادى, ۇمىتپا. سول ءۇشىن دە ويلان دەيمىن. جات جۇرتتىق بولىپ جارالعاننان سوڭ ەرتەسى نە, كەشى نە, ءبارىبىر, اكەسى. بىراق ول بالا ىزدەگەن اناعا, انا ىزدەپ بارادى. ەكى مۇڭلىقتى ءبىر اسپاننىڭ استىندا ەكى ءتۇرلى ەڭىرەتپەي, ورايىن كەلتىرىپ تۇرعان اللانىڭ ءىسى شىعار.
– ءجا, توقتات! – بەلەس شارت كەتتى. – ماڭدايدا سورى بەس ەلى بەيباقتاردى مۇڭلىق ەتكەن دە سەن ايتىپ وتىرعان يەمىز ەمەس پە؟ سولاي دەمەپ پە ەدىڭدەر بۇكىل ەل جيىلىپ؟ سوندا ايدالاداعى ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن شىركىندەردىڭ ءبىر-بىرىنە ەمەشەسىن قۇرتىپ قويۋدى كوزدەدى دەمەكسىڭ عوي. جەتتى! جەتتى مەن ءۇشىن! ونى ءوسىرىپ, جەتىلدىرۋ – ۇرپاق الدىنداعى اتالىق بورىشىم. ونى قالاي, قايتىپ وتەيمىن, ول ءۇشىن سەنىڭ باسىڭ اۋىرماسىن. تاۋقىمەتىنەن قاشىپ, پۇلعا ايىرباستايتىنداي ءالى مەنى قۇداي اداستىرعان جوق. السا, اناسىن الدى, بىراق مەن بارمىن – اكەسى بار!.. – دەگەن كۇيى جۇدىرىعىمەن كەۋدەسىن ۇرا ىتقىپ كەتتى. ەنتىگىپ الىپتى, ايتسە دە ءتاۋىپتى قۋىپ شىعار ىڭعاي كورسەتپەگەن. وسى كەزدە كەلىنشەك تە داۋسىن تىك كوتەردى. سوزدەرىن بىرىنە-ءبىرىن تىركەستىرە ساڭقىلداپ بارادى:
– سابىر ەت, بەلەس. اتىڭ بەلەس بولعانىمەن, ادامنىڭ ادامى عانا اساتىن اسۋدا تۇرسىڭ. مەن مۇندا سەنىمەن ءسوز جارىستىرعالى كەلگەم جوق, بىراق ءسوز نارقىن تۇسىنەدى دەپ كەلدىم. سول ءۇشىن تىڭداي ءتۇس. اكەلى-بالالى ەكەۋدى ەكى جارىپ كوز جاستارىن جۇكتەي قويارلىقتاي مەن دە اداسا قويعان جوقپىن. انالىعىمدى بىلاي قوي, ادامدىق ءىسىمدى كولدەنەڭ تارتپاقپىن. پۇلعا ايىرباستايتىنداي وڭ جاقتا وتىرعان بالاڭنىڭ جوقتىعىن جانە ەسكەر. سولاي بولعان كۇندە بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرعانداي ءجونسىز ىرعاتىلاتىن جانىڭ مەن ەمەس. جاڭا دا ايتقانمىن, تاعى دا قايتالايمىن سونى. كۇتىمسىز قۇنداعىڭنان كۇي كەتسە, وبال-ساۋابىن كىم كوتەرەدى؟ سەن! ەكى دۇنيەدە دە جاۋاپ بەرۋشى – سەن. بوي جەتكەندەگى قالىڭى دەمەيمىن, ەسىڭدە بولسىن, ءۇيىرلى جىلقى مەن تايتۇياقتى مىنا مەن بەرەمىن ساعان! وندا دا قولىڭنىڭ قىسقالىعىن بىلگەندىكتەن, ەزىلە بەرمەي ەس جيىپ, ويرانى شىققان شاڭىراعىڭدى وتاۋعا اينالدىرسىن دەپ بەرەمىن! كۇتىمسىز دەيتىنىم – سول: سەن اكەسىڭ, ەر ادامسىڭ. ءسوز توركىنىن ءارى قاراي ۇعا بەر, بىراق مەنىڭ مەسەلىمدى قايتارامىن دەپ ءومىر بويى وپىق جەپ وتسەڭ, مەن تازامىن. ارادا قۇس ۇشپاس شىڭ تۇرىپ, شالعايدا جۇرسەڭدەر دە, ءبىرىن-ءبىرى ءۇنسىز ۇعىنىسقان جۇرەكتەر ءلۇپىلىنىڭ ءوزى داتكە قۋات. ول بىلمەسە, سەن بىلەسىڭ. رەتى كەلسە, كەلگەن بويدا-اق ايتتىم عوي, اعايىن-جۇرتى تۇرماق, ءرازيانىڭ ءوزى دە سەزبەي قالادى. باعىپ-قاعارسىڭ-اق, فانيدەن سالت باس, ساباۋ قامشى وتپەسسىڭ. باستىسى, وگەيلىك دەگەن قادالعان شانشۋداي شىمشىما سوزدەن ەكى بىردەي ادام بالاسىن اراشالايسىڭ. كونبەيدى ەكەنسىڭ, سونداعى بۋلىعار كەۋدە مەن توگىلەر جاستارعا تاتىمدى جاۋاپ تاڭدادىڭ با؟ ارينە, وندا دا سەنىڭ كىناڭ بولماعان بولار ەدى, دەگەنمەن, بەلەس, قوس دۇنيەدە دە العىس جامىلار ۇتىمدى جاعىن تاڭداي ءبىلۋ كەرەك. اق پەن قارانى ايىرا الاسىڭ, ەندەشە ءبارى دە ءوز قالاۋىڭمەن. سوندىقتان وسى اراسىنا ءمان بەر, ويلانا ءتۇس.
– ويلانعاننان تۇسەر ءتۇسىم بولسا, ويلانار ەدىم. بىراق قايدا بارسام, قورقىتتىڭ كورى بولا بەردى عوي, بولماسا مەنىڭ سوعان ىندىنىم قۇرىپ ءجۇر دەيمىسىڭ؟! جوق, مەن كۇتكەن باياندى عۇمىردا ول بولماۋعا ءتيىس ەدى, جاراتقان يەمنەن ەشقاشان دا تىلەمەپ ەدىم ونى! – بەلەس جانە تىستەنىپ الدى. كەرەگە باسىنداعى مەزگىلسىز ىلىنگەن تۇلكى تىماقتى قوس الاقانىمەن ايالاي ۇستاپ, ەت جۇرەگى ەلجىرەي, تۇمسىعىن كومىپ جىبەردى. ءسويتتى دە ەمىرەنە ءۇن قاتىپ جاتتى. داۋسىندا ەندى اشۋ-ىزا ەمەس, ءدىرىل بار. – وگەيلىك پە, وگەيلىك پە؟ ءومىرىمنىڭ جالعىز شىراعىن وگەيسىتپەسەم قايتەسىڭ؟..
بەلەستىڭ ءاربىر قيمىلىنان كوزىن ايىرماي, ءجىتى باقىلاپ وتىرعان ءتاۋىپ بۇل ۋاقتا بەتىن باسىپ شىعا جونەلمەك تە بولدى, الايدا تاماعىنا كەپتەلگەن وكسىكتى دەممەن باسقان دا, جاڭاعىداعىسىنان ءبىرشاما سايابىرسىعان ۇنمەن سويلەپ, ءالىپتىڭ ارتىن باققان.
– سەن وگەيسىتپەسەڭ, ءومىر وگەيسىتتى, اكەسى. سەنىڭ دە, مەنىڭ دە نارەستە الدىنداعى قارىزىمىز بەن بورىشىمىز – قايتكەن كۇندە دە انا ءسۇتىن سىيلاۋ. جەتى قات جەر استى مەن جەتى قات كوكتەن كەزىپ تاپپاسىڭ انادا عانا بار. ول – ءرازيا. وڭتايى كەلگەن ەكەن, ءوز قولىڭدى ءوزىڭ شاپپا. اللا رازى بولسىن, دەگەنىمدى قىل, وپىق جەمەيسىڭ.
بەلەس جالت بۇرىلدى دا, بۇعان قاراي قالدى. مۇڭايعان جانارلارى جاسقا شىلانىپ قالعان ەكەن, شام ساۋلەسىمەن ءالسىز شاعىلىسىپ تۇر.
– سوندا نە قىل دەيسىڭ ماعان؟ اللا رازىلىعى سولاي دەيسىڭ, ەل-جۇرتقا, ناعاشى جۇرتىنا نە دەيمىن؟ تۇبىندە بارار جەرى – سول, ەرتەسى نە, كەشى نە, ءتىرى تىرشىلىگىن جاسايدى. سوندىقتان وتاۋ قۇرىپ, وشاعىمدى تۇزەيمىن. جات جۇرتتىق ەكەن, ەسسىز كەزىنەن ەركەلەپ, باۋىر باسسىن دەيمىن بە؟
– ءاي, بەلەس, نە ايتىپ وتىرسىڭ ءوزىڭ؟! باۋىر ەتىمدى جات جۇرت كەستى دەيتىندەي بويجەتكەنىڭ بە ەدى ول؟ ەسىڭدە بولسىن, سەن بەرسەڭ, ماڭگىگە بەرەسىڭ! شىن كوڭىلمەن بەرەسىڭ! ءبىر-بىرىنە قۇشتار قوس جاننىڭ تازا ىڭكارلىعىن ءبىلىپ بەرەسىڭ! مۇنى جەر بەتىندە ەكەۋىمىز, كوكتە قۇدايدان وزگە ەشكىم بىلمەك ەمەس. اعايىن-جۇرتىڭا بىلاي دە دەپ اۋزىڭا ءسوز سالىپ بەرەتىن بوس بەلبەۋگە ۇقسامايسىڭ, ونى ءوزىڭ شەش. بىراق… بىراق الارىڭدى قالىڭ دەپ ەسەپتەمە, ول – ءوز ىرىسىڭ. نارەستە ءوز اناسىنىكى. كەلىسسەڭ, ءسوز ءتامام.
ودان ءارى بەلەس ءتىل قاتپادى, بار بولعانى تىماقتى باپپەن الىپ, كەۋدەسىنە قىسا بەردى, قىسا بەردى. تىستا ۇزدىكسىز جاۋىن جىلاسا, ىشتە لاجسىز اكەنىڭ كوزى, وعان قوسا اتتان ەستىلسە قىمس ەتپەس جۇرەگى جىلايدى. جالعىز عانا نارەستە بەيقام. قولاپايسىز قۇنداقتالعانىنا قاراماستان جىلى تىماق ىشىندە ءتاتتى تىنىستاپ جاتىر.
***
اسپاندى بۇلت باسىپ تۇرسا دا, ۇيدەگى كۇيىپ-جانعان ءرازيانىڭ ولاي ءبىر, بىلاي ءبىر الابۇرتىپ, ءوزىن پىشاق جۇزىنە سالعانداي قىلپىلداتقان تولعاعى كەزىندە باسى-قاسىندا بولۋمەن تالىققانىنا قاراماستان, سوڭعى ساتتەردىڭ قۋانىشىن جان-تانىمەن سۇراعان تىلەۋلەسى – ءتاۋىپ شولپان تۋار مەزگىلدىڭ كەلگەنىن ىشتەي سەزىپ ءجۇر. قۇداي قاراسقاندا, اكەسى امانات دەپ, ءوزى شاراپات دەپ, سۋ وتپەس ءۇشىن ءيلى تەرىگە وراپ قوينىنا سالىپ العان بوبەگىمەن سارىمساق اۋىلىنا مەجەلى ۋاقىتىندا جەتكەن بولاتىن. جاۋىن بار اتىراپقا ىزعار شاشىپ سۇمەكتەگەنىمەن, ەكى ارانىڭ كودەلى دالاسى داۋىل جورعانىڭ جۇرىسىنە قولايسىز بولا قويمادى, لايساڭى از. كەلسە, قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا تىنىش: ءرازيا سول باياعى ورنىندا ەكى بەتىنىڭ ۇشى الاۋلاعان كۇيى ۇيىقتاپ جاتىر. سونىسىنا قاراي باعاناعى كۇدىگىنە ەندى كۇمانسىز يلانعان ءتاۋىپ كيىمىن اۋىستىرىپ, از-ماز جىلىنعانشا, ەپپەن ىڭقىلداي ويانعان ول دا الداعى مازاڭ كەزدەردەن بەلگى بەرە باستادى. ۇزاماي-اق تۇمسا كەلىنشەكتىڭ وسى ىڭقىلى ۇدايىمەن ىشقىنىپ, اۋزىمەن اۋا قارمار اۋىر ساتتەرگە ۇلاستى.
– اينالايىن, وتكىنشى, وتكىنشى مۇنىڭ ءبارى. تالىقسىپ كەتۋدەن ساق بول. ەندى از ۋاقىت. باستىسى, مەنىڭ ايتقاندارىمدى قالت جىبەرمەي, بارىنشا جىگەرمەن ىستەشى… – ءتاۋىپ قۇرعا اسىلۋلى ءرازيانىڭ كىندىك تۇسىن ءبىر قولىمەن اينالدىرا سيپالاپ, ءوزى بۇيىرۋ مەن جالىنۋ ارالاس سويلەپ ءجۇر. – ەندى ازعانتاي ۋاقىت, از-عان-تا-اي.
قۋسىرىلعان تاناۋى ءدىر-ءدىر ەتكەن ءرازيانىڭ وڭىندە قان-ءسول جوق. تارقاتىلىپ كەتكەن قارا شاشى ءالسىن-ءالسىن بەتىن جاۋىپ, شىقپا, جانىم, شىقپامەن تۇرعان بايعۇستى ودان ءارى پىسىناتا تۇسەدى.
– مىنە, مىنە, وسىلاي, ءيا, وسىلاي. – قوس بىلەگىن بىردەي ءتۇرىنىپ العان ءتاۋىپ وسى ىرعاقپەن سويلەي بەردى. ءرازيا ءبىر دەم ءۇنسىز قالسا, ءبىر دەم بۋلىعا ىڭىرانۋمەن بولدى. وندايدا ءتۇبى جەرگە شانشىلىپ, ءوزى كەرەگەگە مىقتاپ تاڭىلعان باقاندار شارت سىنىپ نەمەسە قىلدان ەسىلگەن اق ارقان شورت ءۇزىلىپ كەتەردەي. ءتۇپ-ءتۇزۋ كەرىلە قالادى دا, شىقىرلاعان تىسكە سىقىرلاعان ءۇن قوسىپ ولار دا بەبەۋ قاعادى. – تاعى, كۇنىم, تاعى. مىنە, مىنە, ەندى ءاپ-ساتتە. – ودان ءارى ءتاۋىپتىڭ ءۇنى پىشاق كەسكەندەي تىيىلدى. ەندىگى جەردە سويلەۋدى بىلاي قويعاندا, ونسىز دا سۇلدەرى تۇرعان رازياعا, بۋىنىنا يە بولا الماي, كوزى قاراۋىتقان دارمەنسىز قالىپتا سۇيەنە بەردى, بىراق ءۇي ىشىندە وزىنەن وزگە دەمەۋ بولار جاننىڭ جوعى, ءوزىنىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى مەدەۋ بولىپ, ەسىن تەز جيناعان, بولماسا بويىنداعى بار قۋاتىن سارقىعان ءرازيا مۇنىڭ ۇستىنە قۇلاي كەتكەندەي ەدى. جىبىرلاعان جىلىمشى زاتتى ۇستاۋعا ءداتى بارماي اۋەلدە تاستاي بەرگەن, ەندى ءبىر قولىمەن وسىناۋ تاڭعاجايىپ نارسەنى دۇنيەگە كەلتىرگەن سورلىنى سۇيەپ, قالتىراعان ەكىنشى بىرىمەن شەتكە سىدىرا بەردى…
– استاعىپىراللاھ! – دەيدى كۇرمەلگەن ءتىلىن سويلەۋگە ارەڭ يكەمگە كەلتىرە سىبىرلاپ, – استاعىپىراللاھ! يا, جاراتۋشىم, مەدەت بەرە گور! كورمەس كوزىم نە كورىپ تۇر؟! يا, قۇدايا, ساقتاي گور. استاعىپىراللاھ! – بوساعان بۋىندارىنان ءال كەتىپ, ءۇنى سىبىرلاسا دا, القىنا شىعادى.
ازدان سوڭ كوك الەمىن ابدەن قويىرتپاقتاۋمەن بولعان بۇلت رەڭى بوزعىلدانىپ, تاڭ اتتى. تەك سول قويىرتپاق اسپاننىڭ ءتۇبى تەسىلىپ كەتكەندەي: ءۇزىپ-ءۇزىپ ۇزاق سىركىرەگەن جاۋىن تىيىلار ەمەس. وقتا-تەكتە سەيىلگەندەي بولسا, اۋادا توزاڭى ۇشقىنداپ, جەر مەن كوكتىڭ اراسىنا دىمقىل كورپەسىن جايا سالىپتى. ءزىل-باتپان اۋىرلىق بار.
بۇل كەزدە وڭاشا ءۇي ىشىندەگى جالعىز اعاش توسەكتە ءرازيا جەڭىلدىك تاۋىپ, باياۋ تىنىستاپ جاتتى دا, ءتاۋىپ كەلىنشەك وتقا قاقتالۋمەن كەبەرسىگەن كيىمدەرىنە الدەبىر زاتتاردى وراپ, قورجىنعا سالىپ تۇقشىنداپ جاتتى. جۇزىنەن اسا ابىرجىعاندىق بايقالادى, ايتسە دە ۇيدە ۇلكەن جىلۋلىق بار. جاۋىنعا بوككەن تاڭعى اۋادا بىتپىلدىقتاعان بودەنە ءۇنى كەلمەسە دە, ءۇي ىشىنەن كىندىگى تىرنالىپ, اۋىرسىعاننان شىرقىراي جىلاعان نارەستە ىڭگاسى كەلەدى قۇلاققا. كىپ-كىشكەنە بەتى تىجىرىنىپ شالبارلانا قالعاندا, كۇمپيگەن قىزىل قارنىنىڭ ورتاسىنان شىپ-شىپ قان شىعىپ كەتەدى. «وسىلاي, ءىم-م, وسىلاي بولعانى دۇرىس», – دەپ كۇبىرلەگەن ءتاۋىپ ەندىگى جەردە سونى تازا شۇبەرەكپەن تاڭدى دا, شىعار اۋىزعا بۇرىلدى.
تۇنەۋگۇننەن بەرى دەمىن ىشىنە الىپ سۇلق قالعان سارىمساق اۋىلى نەندەي جاعداي بولسا دا دەپ ءازىر وتىرعان. پەيىلدەرىنە وراي ەكى ۇداي كۇتكەندەرى جاقسىلىققا قاراي ويىسىپ, قازىردە شەكسىز قۋانىش ۇستىندە. شىلدەحانا جاساپ جاتىر. سارىمساق سارىمساق بولعالى, وشاعىنىڭ ءتۇتىنى بۇرىن سۇيىق ۇشقان وردا بولسا دا, جاۋىن اسەرى مە, بولماسا جازمىش سولاي ماقۇلدادى ما, بەلگىسىز, ايتەۋىر, بۇگىنگى كۇنى قويۋ بۋداقتاپ, جەر باۋىرلاي جاتىپ الدى. ەسەسىنە اۋىل-ءۇيدىڭ ءيتىنىڭ قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق. ءبارىنىڭ دە ەزۋ تۇكتەرى قىپ-قىزىل.
***
– كەلىنجان, اينالايىن, شەتكە شىعانداعالى تۇرعان قۋانىشىمدى قوس قولداي اكەلىپ قوينىما باستىڭ, راحمەت! نەگە دەپ سەن سۇراما, ارىما تومپاق دەپ مەن ايتپايىن, ءسىڭلىڭدى بوبەكتى ەتىپ جانە ءبىر ءسىڭلىلى بولعان جايىڭ بار. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن, وسىنداي ولجالى تۇرعان كەيپىڭە ەل رازى, لەبىزىڭە قانىپ ءبىز دە ولجالانايىق. نارەستەگە ات قويۋدى دا وزىڭە جۇكتەمەكپىن. اۋزىڭدى اشساڭ, اق توگىلگەن, ار جاعىنان باق كورىنگەن جانسىڭ عوي, شىراعىم, ەسىمىن سەنەن ەنشىلەسە, سەمىزدىك ەتپەس, ات قويا عوي, ءوز اۋزىڭنان ەستىپ, قۇپ الايىق.
ۇلكەن وتاۋعا ءتاۋىپتى ءوزى باس بولىپ ەرتىپ اكەلگەن سارىمساق جاساۋى مول داعاراداي ءۇي ىشىنە كىرگەن بويدا-اق استى-ۇستىنە تۇسۋمەن جىك-جاپار بولسا, ەندى اق مايعا بوككەن داستارحان ۇستىندە وڭشەڭ ەل جاقسىلارى وتىرعاندا دا مەيلىنشە ىرزالىعىن شەكسىز قۋانعان پەيىلدە بىلدىرە وتىرىپ جانە ءبىر ءوتىنىشىنىڭ بارلىعىن ايتتى. داستارحان جاعالاي القاقوتان تىزىلگەن اق ساقال, قارا ساقالدار ءبىر-ءبىر قوپاڭداسىپ ايتىلعان سوزگە ءوز رايلارىن اڭعارتىسىپ جاتىر. ءبارىنىڭ دە جۇزىندە توقمەيىلسۋ بار.
– ءسوز-اق, شىركىن, كىندىك شەشەدەن ەسىم يەلەنگەن نارەستە شىن-اق باقىتتى شىعار. ونىڭ ۇستىنە حالىق سىيلاعان انادان اق باتا السا…
– باسە, باسە, بايەكەسى قۋانىش سوڭىندا توڭ-تورىس قالماسا كەرەك ەدى. «اقىلى اسسا, كىشى – ۇلكەن, سەڭسەڭ بورىك باسىمدا, پۇشپاقتان وڭكەي پىشىلگەن» دەگەن وسى دا.
– الدا رازى بولسىن, اينالايىن, ەڭبەگىڭ زور بولسا, تۇعىرىڭ ءتور ەمەس پە؟ كولدەنەڭ كوك اتتىلىنىڭ ءبىرى ەمەس, اتىڭا اتىراپ قانىق اناسىڭ. ات قويا عوي. اتاساڭ بولدى, اتاندى دەيىك.
شولپان تۋعالى بەرى بار ويى مەن بار بولمىس-ءبىتىمى قابات بوز مۇناردا مالتىعۋمەن تۇيسىك-تانىمى وزىنەن-ءوزى تۇيىققا تىرەلىپ, شىرماۋىققا شىرمالعانداي كۇيدە جۇرگەن ءتاۋىپ سالعان جەردەن نە دەرىن بىلمەي ابدىراي بەردى. سويتكەنشە بولعان جوق, الدەقانداي تىلسىمنان تالىعىپ جەتكەن سىبىرلاق ۇندەر كەلە باستادى قۇلاعىنا. سول ءۇن بىرتە-بىرتە كۇشەيىپ, سىبىر بولسا دا, سانانى جاڭعىرتۋعا كوشتى: «قۇبىلىس», – دەيدى. قۇبىلىس-قۇبىلىس… قۇبىلىس-قۇبىلىس, قۇبىلىس-بىلىس-لىس-لىس-س… ءوز ويىمەن ءوزى اۋرە ول ودان ءارى ۇيدەگىلەردىڭ نە ايتىپ جاتقانىن ۇققان جوق. ىشتەي وسى ءسوزدى قايتالاۋمەن قالعىعانداي تۇرگە ەنىپ, ازدان سوڭ كوزىن اشقاندا بايقادى: الدارىنداعى استى جەپ بولعان كوپشىلىك قانشا نازار اۋدارمايىن دەسە دە, تاڭىرقانىس تولى كوزدەرى لەبىز كۇتكەن سىڭايدا بۇعان الما كەزەك شىدامسىزدانا جاۋتاڭداسۋدا ەكەن. ار جاعىنا ءتۇرلى مىنەز جاسىرعان تۇرلىشە كوزدەر ەندى بۇعان قادالا قارادى.
– ۇلكەن كىسى وتىنگەندە, ادەپ ساقتاعان بولىپ ورىنسىز قاشقاقتامايىن, وتاعاسى. پەيىلىڭىزگە سەندىم, پەرزەنتىڭىزدىڭ پەشەنەسىنە پەندەشىلىك سىيماعان, جاراتۋشى وعان تەك پەريزاتتىق سىيلاعان. الدى – باق, سوڭى ابىروي بولعاي, وتسە-داعى نە زامان. وسىعان ءسىز دە يلانىڭىز. ءرازيا زامانداسىم جاقسى بالا تابار بولار, شىلدە ايىندا شيدەم جامىلدىرعان كەزەڭمەن ءۇش كۇنگى تولعاعى تۇسپا-تۇس كەلگەن ەكەن. انا قينالعاندا, دالا كۇڭىرەنىپتى, ەندەشە بۇل بىزدەردىڭ تۇسىنىگىمىزگە جات تىلسىم قۇبىلىس بولار. ونى, ەلدىڭ يگى جاقسىلارى, وزدەرىڭىز دە كەشەلى بەرى ايتىپ تاڭىرقاسۋداسىزدار. دالا مەن انا تابيعاتىندا وسىنداي سايكەستىك بولعاندا, بالا مەن وسى اتالعاندار اراسىندا سەلبەستىك جوق دەي المايمىن. نارەستە اتى قۇبىلىس بولسىن.
بۇل ۋاقتا ءتاۋىپ نە ايتسا دا, باس شۇلعۋعا ءازىر وتىرعان سارىمساق مىنادان كەيىن ءتىپتى بەرىلە قوشتادى.
– بارەكەلدە-ەە! اۋزىڭا اقىلىڭ, اقىلىڭا اللا سالعان شىعار بۇل ءسوزدى. بايبىشە, ات قويۋ ءراسىمىن باستايىق, قۇبىلىس دەدى عوي, قۇبىلىس, بايبىشە!
***
جاياسىندا ۇيرەكتىڭ جۇمىرتقاسىنداي بەس-التى قوڭىر داعى بار بوز ات جان-جاعىنا ەلەڭدەپ وسقىرىنا بەردى. ۇشار باسى ماڭگى مۇزداق تاۋدىڭ ەتەگىنەن باستاپ سوناۋ-سوناۋ قۇزارلارعا دەيىن بىتىك ءوسىپ, نۋعا اينالعان ورمانىن جاعالاۋعا كوشكەلى, الدەنەدەن سەكەمدەنەتىن ءتارىزدى. وقتىن-وقتىن ءىشىن تارتىپ پىسقىرىنا قالادى دا, جەر تارپي شىرق كوبەلەك اينالادى. كەشقۇرىمعى ەلەڭ-الاڭدى جامىلا اۋىلىنا سوقپاستان بۇرا سالعان ءتاۋىپ قازىرگى كوز جەتەر ماڭنىڭ قويۋلانا باستاۋىن پايدالانىپ ورمانعا ەنبەك. ءتۇس الەتىندە تولاس تاپقان جاۋىن قايتا تامعان جوق, توڭىرەكتەن كوتەرىلگەن اۋىر تۇمان اسپان جامىلعىسىن ىدىراتا كەلە دار-دار ايىرعان دا تاستاعان. ۇركەرگە سىرتىن بەرىپ سۋىت كەلە جاتقان ول تارپاڭ بوزىنىڭ قاشقاقتاي وراعىتۋمەن قيعاشتاي شاپشىعانىنا قاراماستان تىنىسىن تارتىپ مەڭىرەيە قالعان تۇنگى ورمانعا سۇعىنا بەردى. استىنداعى اتى عايىپتان الدەقانداي جىرتقىش تاپ بەرەردەي بۇلتاقتاسا, بۇل نەندەي زاۋال تونسە دە, شىمىرىگەر ەمەس. ول ءۇشىن بۇگىنگى تاڭعا كۋا بولعان قورقىنىشىنان اسقان ۇرەي جوق. اسىپ تۇسسە, ۇلكەنىنە جولىعار, بىراق ايىلىن جيمادى. بار ويى استان-كەستەڭى شىققان, الەمتاپىراق. ءوز-وزىنەن كۇبىرلەۋلى ءتاۋىپتىڭ وزىنە عانا ءمالىم, ءوزى عانا تۇسىنەتىن سىبىرىن ءالسىن-ءالسىن دەنەسى جيىرىلا جانعا بۇلت ەتكەن اتىنىڭ جۇلقىنىسى بولە بەردى. – مەدەت بەر, يەم, مەدەت بەر! كورمەسىمدى كورگىزىپ, بىلمەسىمدى بىلدىرگەنىڭ بە, قايتكەنىڭ؟ ونان دا مەڭىرەۋلىكتى ەنشىلەتپەدىڭ بە و باستا؟ ادام با, اڭ با؟ بۇل نە ءوزى؟ – سول جاق قولىمەن قانجىعاداعى بىلعارى قورجىنىن سيپاپ قويادى. – نە بولسا دا ادام ەمەس-اۋ. انادان اڭ تۋعىزعان قۇدىرەت, سونداعى كوزدەگەنىڭ نە ەكەن؟! جوق, بارشا ادامزاتتى سىناعانىڭ با؟ ولاي بولسا, ەل كورمەس, قۇلاق ەستىمەس ءبىر قيانداعى جالعىز ۇيدە جالعىز ءوزىمنىڭ جۇرەگىمدى جارالاعانشا, جارىق دۇنيەنىڭ بارىنە نەگە پاش ەتپەيسىڭ, يەم؟ ەندەشە, مەنىكى ءجون دەپ بىلەمىن. تىلسىمىڭنىڭ تىرشىلىگىنە بالتا شاپسام, مەنى جازالاي كورمە. مەن ادام ادامدىعىن ساقتاسا دەيمىن. ارالارىنا الباستى كىرگەندەي وشارىلعان كەيىپتەرىن كورگىم كەلمەيدى, اللا! جازا باسسام, ءوزىڭنىڭ جىبەرگەن جۇمباعىڭ سەبەپ. جاراتۋشى دەپ جالبارىنىپ, تەك وزىڭنەن جاردەم كۇتكەن كوپ پەندەڭنىڭ ءبىرى – مەن. سوندىقتان, يەم, جاۋابىن ءوزىڭ بەرمەسەڭ, ورەمىز تار. ەندىگارى وزگەشە سىر بۇقتىرۋمەن, ماع ۇلىمسىز قۇبىلىستارىڭدى كورسەتە كورمە. بۇكىل جەر بەتىندە جالعىز كۋاسى مەن بولايىن, – كەنەت قولىن قورجىن ۇستىنەن شوق باسقانداي تارتىپ العان ءتاۋىپ ىشكى الەمى الاي-دۇلەي قالىپتا اڭتارىلىپ موينىن بۇرا بەردى: اينالاعا ۇركە قاراپ, جانۇشىرا باتپاقتى دالادا تاناۋى شۋىلداي كەلە جاتقان تارپاڭ بوزدىڭ سولق-سولق قاققان بۇيىرلىگىنە قۇلاعان قورجىن جىبىر ەتە قالدى. الدىندا الاقانىمەن سەزگەن ءتاۋىپ ەندى, ءتىپتى, ءوز كوزىنە ءوزى سەنە المادى. قانجىعادا تاڭنان بەرى تاڭۋلى تۇرعان قورجىنداعى قۇبىجىعىنىڭ دەمى الدەقاشان بىتكەنگە, ەندىگى قاتىپ قالعانعا جورىپ كەلە جاتقاندا, قورقىنىشىنا قورقىنىش جامالا قالعان ول جالما-جان اعىتا باستادى. بار بويىنا, سونىمەن قابات نەشە كۇنگى تالىعۋ ارالاس سانسىراۋلى ويىنا بىردەي, قالا بەردى, قولدارىنا دەيىن ءدىرىل جۇگىرىپ, يكەمگە كەلەر ەمەس. قوس قولداي قورجىندى بوزدىڭ جايالىعىنا شىعارىپ العاندا, ىشتەگى تەپسىنگەن بۇلكىل ۇدەي ءتۇسىپ, ءتاۋىپ جيىرىلا بەردى. سول ەكەن, نە قىلارعا بىلمەي بەيبەرەكەت ۇمسى
